Dit artikel is voor het laatst bijgewerkt op 24 oktober 2024 en geeft de regelgeving weer zoals die er toen voor stond. De tijdlijnen en verwachtingen die erin staan, zijn sindsdien niet geactualiseerd. Voor actuele marktdekking kun je terecht bij onze marktanalyses.
- Met inzichten van Patrick Lynch, oprichter van Bioledger en expert in biobrandstoffen
In juni 2022 introduceerde de Europese Unie de Uniedatabank voor biobrandstoffen (UDB) onder de richtlijn hernieuwbare energie (RED). De UDB is een digitaal platform voor de hele EU, bedoeld om de duurzaamheidskenmerken, transacties en stromen van biobrandstoffen door de keten te volgen (inclusief import en export), om zo de naleving van de doelstellingen van de EU voor hernieuwbare energie te borgen en fraude te voorkomen. Artikel 28 van de RED verplicht lidstaten en vrijwillige regelingen ervoor te zorgen dat marktdeelnemers al hun transacties in de UDB vastleggen, als voorwaarde voor naleving van de RED.
Uitvoeringsverordening 2022/996 gaf vrijwillige regelingen, certificeringsinstanties en marktdeelnemers meer houvast en stelde de termijn vast waarop zij de UDB moeten gaan gebruiken zodra die operationeel is. Oorspronkelijk zou de UDB in april 2023 live gaan. Er kwam een testomgeving beschikbaar, maar de invoeringstermijn werd verschoven naar januari 2024, na klachten van de sector en van de vrijwillige regelingen. Na verdere tests en feedback schoof de termijn opnieuw op, naar 21 november 2024, de datum waarop de UDB volledig operationeel moet zijn en dus verplicht wordt voor naleving.
“Die schuivende tijdlijn heeft verwarring gezaaid in de sector van de biobrandstoffen, vooral over de vraag of de UDB op 21 november 2024 daadwerkelijk in werking treedt en of het gebruik ervan vanaf die datum verplicht is”, zegt Patrick Lynch, oprichter van Bioledger. Die onzekerheid komt grotendeels doordat de vrijwillige regelingen en hun certificeringsinstanties, die de regels moeten uitleggen en de naleving van de RED moeten controleren, marktdeelnemers nog niet hebben aangemoedigd om de UDB in gebruik te nemen. Hoewel het vastleggen van alle transacties in de UDB in januari 2024 als belangrijk conformiteitscriterium werd toegevoegd, als voorwaarde om hun door de EC erkende status als vrijwillige regeling te behouden, wordt daar door auditors in de markt niet op gecontroleerd. Een ernstige tekortkoming zou normaal gesproken tot schorsing van het certificaat leiden, een sanctie die wordt bewaard voor opzettelijke fraude of structureel falen in de traceerbaarheid.
“Veel marktdeelnemers leunen sterk op deze vrijwillige regelingen en certificeringsinstanties voor hun richtlijnen, en zonder duidelijke sturing blijft het onzeker hoe streng de UDB zal worden gehandhaafd,” zegt Patrick. Het gebrek aan training in de eigen taal maakt de situatie er niet eenvoudiger op.
Tot overmaat van ramp heeft de ISCC, een belangrijke certificeringsinstantie, laten weten dat 21 november een “sterk aanbevolen” termijn is voor marktdeelnemers en niet een strikt verplichte. Dat heeft de onduidelijkheid over de handhaving van de UDB verder vergroot.
In dit artikel proberen we meer helderheid te geven over de tijdlijn van de UDB, over wat die voor bedrijven betekent en of zij er klaar voor zijn, en over de gevolgen voor de biodieselmarkt.
Wanneer wordt de UDB werkelijkheid?
Vorige week publiceerde de Europese Commissie een gedelegeerde handeling die meer duidelijkheid geeft over de UDB. Die handeling beantwoordt de openstaande vragen over een wettelijke verplichting die bedrijven en hun auditors moeten volgen om de traceerbaarheid, duurzaamheid en naleving van de productie van en handel in biobrandstoffen onder de richtlijn hernieuwbare energie (RED) te waarborgen. Volgens de handeling wordt de UDB inderdaad verplicht. Vrijwillige regelingen krijgen één week om de database bij te werken met nieuwe of verlengde certificaten, en marktdeelnemers krijgen drie werkdagen om hun transacties in de UDB vast te leggen. De handeling maakt het onvoorwaardelijk dat vrijwillige regelingen het gebruik van de UDB moeten afdwingen door certificaten te schorsen of in te trekken bij niet-naleving.
De komende weken zit de handeling nog in de consultatiefase en moet ze worden afgerond voordat ze in het publicatieblad van de Europese Commissie verschijnt. Zodra ze is gepubliceerd, treedt de verplichting tot naleving van de UDB 20 dagen later officieel in werking. Dat roept de vraag op: wordt de termijn van 21 november gehaald, of volgt er opnieuw uitstel? Dit is wat we weten:
- De consultatieperiode sluit op 7 november, waarna de feedback van belanghebbenden wordt beoordeeld en verwerkt
- Tijdens een recent overleg met belanghebbenden schatte een van de projectleiders in dat het na de consultatie nog 1-2 maanden kan duren om de feedback te verwerken en door te voeren voordat de handeling wordt gepubliceerd. Let op: dit is geen officiële verklaring, maar een inschatting.
- Zodra de handeling is gepubliceerd, wordt de UDB 20 dagen later verplicht.
Op basis van deze tijdlijn verwacht Vesper dat de UDB begin 2025 gehandhaafd kan worden.
Op dit moment is de UDB al operationeel voor de ketens van vloeibare brandstoffen, terwijl de gaspartijen nog in een pilotfase zitten. Die ontwikkelingen laten zien dat de infrastructuur voor een bredere invoering geleidelijk vorm krijgt.
Wat betekent de UDB voor bedrijven?
Zodra de UDB officieel wordt gehandhaafd, moeten marktdeelnemers in de keten van biobrandstoffen (wie met vloeibare en gasvormige brandstoffen voor de transportsector werkt) hun activiteiten en ketengegevens in de UDB registreren. Dat is een cruciale stap onder de richtlijn hernieuwbare energie, bedoeld om transparantie en duurzaamheid in de sector van de biobrandstoffen te vergroten.
Marktdeelnemers moeten allerlei soorten informatie aanleveren, waaronder:
- Gegevens over grondstoffen vanaf de eerste verzamelpunten.
- Gegevens over duurzaamheidscertificaten en broeikasgasemissies.
- Informatie over de verwerking en bewerking van materialen.
- Volledige registratie van transacties (in- en verkopen) met grondstoffen of brandstoffen.
De gedelegeerde handeling beschrijft in het bijzonder gedetailleerde verplichtingen voor marktdeelnemers. Daartoe behoren volledige contactgegevens, unieke bedrijfsidentificatoren en alle gegevens uit hun duurzaamheidscertificaten, zoals het type gecertificeerde materialen per locatie, de gebruikte rekenmethoden voor broeikasgasemissies en de geldigheidsduur van hun certificaten. Daarnaast moeten eerste inzamel- of verzamelpunten de volledige lijst van hun herkomstpunten aanleveren, inclusief contactgegevens, unieke identificatoren en schattingen van de productiecapaciteit van grondstoffen.
De regelgeving is streng op het vlak van naleving. Wie niet aan de registratieverplichtingen van de UDB voldoet, riskeert zware gevolgen, zoals schorsing of intrekking van duurzaamheidscertificaten door vrijwillige of nationale regelingen.
De impact op de markt voor biobrandstoffen
Naar verwachting heeft de invoering van de UDB aanzienlijke gevolgen voor de markt voor biobrandstoffen, vooral doordat de keten strakker wordt en de prijzen stijgen. Een van de opvallendste effecten is waarschijnlijk dat er minder frauduleuze grondstoffen en biodiesel op de markt komen, aldus Patrick. Door transparantie en traceerbaarheid te vergroten, wil de UDB partijen weren die niet aan de duurzaamheidsnormen voldoen of die mazen in de regels benutten.
Die verwachte verschuiving weerspiegelt eerdere ingrepen van toezichthouders en fraudeonderzoeken in de sector. In 2019 stond het Nederlandse bedrijf Biodiesel Kampen in het middelpunt van een groot schandaal. De gecertificeerd duurzame biobrandstoffen die Biodiesel Kampen leverde, waren destijds goed voor bijna een derde van de volledige Nederlandse biodieselproductie. Het bedrijf bleek echter goedkopere, niet-duurzame import van biobrandstof ten onrechte te hebben gelabeld als geavanceerde biobrandstof uit afval. Onderzoekers stelden vast dat het documenten had vervalst om niet-conforme producten als legitiem te laten doorgaan, en zo te profiteren van subsidies die voor duurzame activiteiten bedoeld waren. Na het onderzoek en de daaropvolgende intrekking van de certificaten volgde een rechtszaak en ging Biodiesel Kampen in 2019 failliet. Die zaak maakte duidelijk dat strakkere controle en nalevingsmaatregelen nodig waren. Nu soortgelijke beschuldigingen uit China en het Verre Oosten de kop opsteken en die regio’s de schuld krijgen van ingestorte prijzen voor biobrandstof en grondstoffen in Europa en de VS, eisen zowel de sector als de toezichthouders veel strengere handhaving van de traceerbaarheid, inclusief invoering van de UDB. Tijdens de bijeenkomst van de EU-energieministers vorige week werd de UDB naar voren geschoven als oplossing voor de zorgen over de import van biobrandstoffen die de Ierse, Nederlandse, Duitse en Belgische ministers aankaartten. De druk is opgevoerd.
Patrick Lynch, oprichter van Bioledger, verwacht dat de UDB een vergelijkbaar stabiliserend effect zal hebben door niet-conforme spelers uit de markt te halen. Via Bioledger helpt Lynch bedrijven om hun biobrandstofactiviteiten te beheren, fraude terug te dringen en naleving in de certificering van biobrandstoffen te borgen, in lijn met de bredere doelen van de UDB om de integriteit van de markt te versterken. Bioledger is een digitaal platform dat de duurzaamheid en traceerbaarheid van biobrandstoffen volgt en zo naleving van de EU- en Amerikaanse regelgeving waarborgt. Het dekt de volledige keten, van het verzamelen van grondstoffen tot de productie van biobrandstof, met geautomatiseerde massabalanssoftware die rechtstreeks met de UDB koppelt.
Zijn bedrijven er klaar voor?
De regelgeving stuurt steeds duidelijker aan op verplichte registratie in de UDB, maar veel marktpartijen zijn nog niet klaar om aan de nieuwe eisen te voldoen. Ondanks het belang van de UDB loopt een aanzienlijk deel van de marktdeelnemers achter in hun voorbereiding. Zoals Patrick aangaf, zijn veel partijen nog niet zover en zullen ze in november waarschijnlijk niet volledig conform zijn. De technische training over het gebruik van de UDB was toereikend, maar bedrijven moeten precies weten hoe ze de rapportage van hun eigen activiteiten kunnen optimaliseren, en de beschikbare richtsnoeren worden door sommigen als ontoereikend ervaren. Dat gebrek aan voorbereiding is vooral uitgesproken buiten de Europese Unie, waar nog weinig wordt gesproken over de processen en eisen van de UDB.
De Europese Commissie liet weten dat 2024 een overgangsjaar is, waarmee duidelijk is dat er ruimte komt voor aanpassing en verbetering zonder strikte handhaving. De Commissie heeft echter niet aangegeven hoe lang die overgangsperiode duurt, waardoor bedrijven niet weten wat ze na 2024 kunnen verwachten. Patrick Lynch denkt dat er extra tijd nodig zal zijn, tot in het eerste kwartaal van 2025, voordat marktdeelnemers het UDB-systeem volledig doorgronden en de nodige procedures hebben ingericht. De Commissie probeert de start te coördineren en liet de vrijwillige regelingen in september weten dat alle eerste inzamelaars uiterlijk 1 oktober 2024 moesten zijn aangesloten, zodat producenten en handelaren verderop in de keten UDB-voorraad konden ontvangen en op tijd van 0 naar 100 % UDB-conformiteit konden gaan voor de termijn in november.
Samengevat: de UDB is operationeel en het besluit om de UDB verplicht te maken is genomen, maar het precieze moment van handhaving blijft onzeker. De vorige week gepubliceerde gedelegeerde handeling geeft broodnodige duidelijkheid, maar het consultatieproces en de daaropvolgende stappen laten nog een zekere mate van onzekerheid over de officiële invoeringsdatum. Voorlopig lijkt eind december 2024 de vroegst mogelijke termijn, maar niets staat vast.
Wat wel duidelijk is, is dat de UDB een cruciaal instrument wordt om de duurzaamheid en traceerbaarheid van biobrandstoffen binnen de EU te waarborgen. De invoering zal sommige partijen waarschijnlijk uit de markt duwen, terwijl wie overblijft zal moeten investeren in goede training, databeheer en nalevingssystemen om aan de strenge eisen te voldoen.
