Inleiding: het belang van sojaolie op de Amerikaanse markt
Sojaolie neemt een centrale plaats in op de Amerikaanse markt en heeft grote invloed in uiteenlopende sectoren. Als veelzijdige bakolie is ze een basisingrediënt in huishoudens door het hele land en komt ze overal terug, van saladedressings tot frituurtoepassingen. Het gebruik reikt bovendien verder dan de keuken: sojaolie is een belangrijk bestanddeel in de productie van biodiesel en industriële smeermiddelen, en zelfs een grondstof voor de fabricage van bepaalde kunststoffen.
Met zulke uiteenlopende toepassingen blijft de vraag naar sojaolie robuust, wat de prijsvorming beïnvloedt en voor schommelingen in de markt zorgt. Terwijl we de cruciale graadmeters achter de sojaolieprijzen in de VS voor 2024 doornemen, biedt het fundamentele belang van sojaolie op de markt de basis voor een complete analyse.
Trends in productievolume: analyse van recente jaren en verwachte veranderingen
Een analyse van de recente trends in het productievolume van de sojaoliesector laat belangrijke ontwikkelingen zien die de prijzen op de Amerikaanse markt kunnen raken. Een daarvan is de ombouw van de raffinaderij van Phillips 66 in Rodeo, Californië, tot een grote faciliteit voor hernieuwbare brandstoffen, die jaarlijks 800 miljoen gallon transportbrandstof met een lagere koolstofintensiteit moet gaan produceren. Dit project, ‘Rodeo Renewed’ gedoopt, richt zich vooral op hernieuwbare diesel en duurzame vliegtuigbrandstof.
De precieze grondstoffen voor dit project zijn nog niet bekendgemaakt, maar de mogelijke impact is aanzienlijk, gezien de wereldwijde sojaolieproductie van 61 miljoen metrische ton (Mmt) en het Amerikaanse jaarverbruik van 12 Mmt. De activiteiten moeten eind maart van start gaan, wat wijst op een mogelijke verschuiving in het productielandschap die de sojaolieprijzen in de VS kan beïnvloeden. Deze beweging richting hernieuwbare brandstoffen onderstreept hoe de sector reageert op duurzaamheidszorgen en regeldruk, wat de komende jaren kan doorwerken in productievolumes en prijsvorming.
Een analyse van de Amerikaanse sojabonenproductie over de afgelopen vijf jaar laat een wisselend beeld zien met flinke schommelingen, zie figuur 1 hieronder. Dat patroon wijst op een zekere volatiliteit in de Amerikaanse sojabonenproductie, waarschijnlijk veroorzaakt door een combinatie van factoren als weersomstandigheden, marktvraag, teeltpraktijken en overheidsbeleid.
Figuur 1: productievolumes sojabonen VS
Voor de sojabonenmarkt betekenen die schommelingen een wisselende beschikbaarheid van aanbod, wat rechtstreeks op de prijzen kan drukken. Hogere productieniveaus leiden doorgaans tot meer aanbod, wat door overaanbod neerwaartse druk op de prijzen kan geven. Lagere productieniveaus kunnen het aanbod juist verkrappen, met opwaartse prijsdruk tot gevolg.
Al met al onderstreept de schommelende trend in de Amerikaanse sojabonenproductie van de afgelopen vijf jaar hoe belangrijk het is de productiedynamiek en de gevolgen daarvan voor marktomstandigheden en prijzen nauwgezet te volgen. Die wisselvalligheid laat zien dat partijen in de sojabonen- en sojaoliesector zich moeten aanpassen aan veranderende omstandigheden en onderbouwde beslissingen moeten nemen om doeltreffend door de markt te navigeren.
Vraag en aanbod: belangrijke factoren voor het marktevenwicht
-
Opbrengsten: De jaarlijkse opbrengst van het sojabonengewas heeft grote invloed op het aanbod. Factoren als weersomstandigheden, plaagdruk en teeltpraktijken kunnen de opbrengsten raken en daarmee het totale aanbod beïnvloeden. In 2022 leidden ongunstige weersomstandigheden, waaronder droogte in belangrijke sojabonenstaten als Iowa en Illinois, tot lager dan verwachte opbrengsten. Dat zorgde voor een kleiner totaalaanbod van sojabonen en droeg bij aan hogere prijzen in de markt.
-
Beteeld areaal: De hoeveelheid grond die aan sojabonenteelt wordt toegewezen, bepaalt rechtstreeks de productieniveaus. De keuzes van telers worden beïnvloed door factoren als marktprijzen, inputkosten, overheidssubsidies en vruchtwisseling. In 2021 kozen veel telers er ondanks sterke marktprijzen voor sojabonen toch voor om meer maïs te planten, omdat dat relatief winstgevender was. Die keuze leidde tot een kleiner sojabonenareaal en droeg het jaar daarop bij aan een krapper aanbod.
-
Wereldwijde vraag: De internationale vraag naar Amerikaanse sojabonen speelt een cruciale rol in het marktevenwicht. Landen als China, ’s werelds grootste importeur van sojabonen, hebben grote invloed op de vraagdynamiek. Factoren die de wereldwijde vraag bepalen zijn onder meer economische groei, bevolkingstrends, voedingsvoorkeuren en handelsbeleid. De handelsspanningen tussen de VS en China hebben de Amerikaanse sojabonenexport de afgelopen jaren flink geraakt. Zo leidden de vergeldingstarieven die China in 2018 op Amerikaanse sojabonen legde tot een scherpe daling van de export naar die belangrijke markt, met gevolgen voor de vraag en de prijzen in het algemeen.
-
Binnenlandse consumptie: De vraag naar sojabonen binnen de VS zelf, zowel voor menselijke consumptie als voor diervoeder, heeft invloed op het marktevenwicht. Trends in voedselconsumptie, veehouderij en bijmengverplichtingen voor biobrandstoffen bepalen de binnenlandse vraag. De groei van de biodieselsector in de VS heeft de binnenlandse vraag naar sojabonen vergroot. Zo schreef de Renewable Fuel Standard (RFS) in 2023 voor dat een bepaald volume biodiesel in de nationale dieselvoorziening werd bijgemengd, wat de vraag naar sojaolie als grondstof voor biodieselproductie opdreef.
-
Handelsbeleid en tarieven: Handelsakkoorden, tarieven en handelsconflicten kunnen de stroom van sojabonenexport en -import verstoren en zo het marktevenwicht raken. Veranderingen in het handelsbeleid tussen de VS en belangrijke handelspartners, met name China, kunnen grote gevolgen hebben voor de sojabonenprijzen en de marktdynamiek. De ondertekening van het Phase One-handelsakkoord tussen de VS en China in 2020 bracht verlichting voor sojabonentelers doordat de toegang tot de Chinese markt werd hersteld. Daardoor schoot de Amerikaanse sojabonenexport naar China omhoog, met een gunstig effect op het marktevenwicht en de prijzen.
-
Overheidsprogramma’s en subsidies: Overheidsprogramma’s als oogstverzekeringen, subsidieregelingen en landbouwbeleid kunnen de keuzes van telers en de productieniveaus beïnvloeden, en daarmee de aanbodzijde. Het Market Facilitation Program (MFP) dat de Amerikaanse overheid invoerde als reactie op handelsverstoringen, verstrekte rechtstreekse betalingen aan sojabonentelers die door tarieven en handelsconflicten waren geraakt. Die subsidies beïnvloedden de teeltkeuzes en hielpen de impact van de lagere export op het marktevenwicht te dempen.
-
Concurrentie van alternatieve oliën: Concurrentie van alternatieve oliën als palmolie en zonnebloemolie beïnvloedt de vraag naar sojaolie, wat op zijn beurt de sojabonenprijzen raakt. Consumentenvoorkeuren, gezondheidsoverwegingen en prijsverschillen tussen oliën bepalen de vraagdynamiek. De afgelopen jaren heeft het toegenomen gebruik van palmolie in voeding en biobrandstoffen concurrentie opgeleverd voor sojaolie. Zo heeft de uitbreiding van oliepalmplantages in Zuidoost-Azië geleid tot hogere productie en lagere prijzen voor palmolie, wat de concurrentiepositie van Amerikaanse sojaolie op de wereldmarkt raakt.
-
Productie van biobrandstoffen: Het gebruik van sojabonen voor de productie van biobrandstoffen, en van biodiesel in het bijzonder, voegt een extra dimensie toe aan de vraag- en aanbodverhoudingen. Overheidsverplichtingen, milieuregels en technologische vooruitgang in de biobrandstofproductie bepalen de vraag naar sojabonen voor dat doel. De Renewable Fuel Standard (RFS) schrijft de bijmenging van hernieuwbare brandstoffen voor, waaronder biodiesel uit sojaolie, in transportbrandstof. Zo zorgde de grotere vraag naar biodiesel in 2022 door hogere RFS-volumeverplichtingen voor een hogere inzet van sojaolie, wat de beschikbaarheid voor andere toepassingen raakte en het marktevenwicht beïnvloedde.
Deze factoren werken op complexe manieren op elkaar in en bepalen samen het evenwicht tussen vraag en aanbod van sojabonen in de VS, en daarmee de marktprijzen en de winstgevendheid voor telers, verwerkers en andere partijen in de sojabonenketen.
De invloed van de biobrandstofsector op de vraag naar sojaolie: inzichten op basis van data
De biobrandstofsector heeft grote invloed op de vraag naar sojaolie, gedreven door bijmengverplichtingen voor hernieuwbare brandstoffen, technologische vooruitgang en marktdynamiek. Hier volgen enkele op data gebaseerde inzichten die de invloed van de biobrandstofsector op de vraag naar sojaolie laten zien:
-
Verplichtingen uit de Renewable Fuel Standard (RFS): De Renewable Fuel Standard, in de VS ingesteld door de Environmental Protection Agency (EPA), verplicht de bijmenging van hernieuwbare brandstoffen, waaronder biodiesel uit sojaolie, in transportbrandstof. Volgens data van de EPA zijn de RFS-volumeverplichtingen voor biomassadiesel, waaronder biodiesel valt, door de jaren heen gestaag toegenomen, wat de vraag naar sojaolie als grondstof heeft opgedreven.
-
Trends in biodieselproductie: Data van de US Energy Information Administration (EIA) wijst op een flinke uitbreiding van de biodieselproductiecapaciteit in de afgelopen jaren. Zo groeide de jaarlijkse productiecapaciteit van biodieselfabrieken in de VS tussen 2015 en 2020 van ongeveer 2,5 miljard gallon naar ruim 3,5 miljard gallon. Die groei van de productiecapaciteit hangt samen met een grotere vraag naar sojaolie als belangrijkste grondstof voor biodieselproductie.
-
Sojaolieverbruik voor biodiesel: Volgens data van het USDA laat het sojaolieverbruik voor biodieselproductie een gestaag opgaande lijn zien. In het verkoopseizoen 2020/2021 werd in de VS ongeveer 7,9 miljard pond sojaolie ingezet voor biodieselproductie, een aanzienlijk deel van de totale vraag naar sojaolie.
-
Invloed op de crushmarges voor sojabonen: De vraag naar sojaolie vanuit de biodieselsector beïnvloedt de crushmarges voor sojabonen, die de winstgevendheid van het verwerken van sojabonen tot olie en schroot weergeven. Data van landbouwonderzoeksinstellingen en marktanalysebureaus laat zien dat schommelingen in de vraag naar biodiesel rechtstreeks op de crushmarges drukken, wat de teeltkeuzes van telers en het sojabonenaanbod in het algemeen beïnvloedt.
-
Overheidsprikkels en beleid: Uiteenlopende overheidsprikkels en beleidsmaatregelen, zoals belastingkortingen voor de productie en bijmenging van biodiesel, beïnvloeden eveneens de vraag naar sojaolie in de biobrandstofsector. Data van overheidsinstanties en sectorrapporten onderstreept de rol van die prikkels bij het stimuleren van de vraag naar biodiesel en het ondersteunen van de groei van de biobrandstofsector.
Al met al laten de op data gebaseerde inzichten zien hoe groot de invloed van de biobrandstofsector op de vraag naar sojaolie in de VS is. Naarmate de biobrandstofsector verder groeit en verandert, gedreven door regelgeving en marktkrachten, blijft sojaolie een belangrijke grondstof die de marktdynamiek en de prijzen in de sojaoliesector vormgeeft.
Schommelingen in de sojabonenprijs: de aanjager stroomopwaarts
Sojaolie is een koppelproduct van de sojabonencrush, dus de prijs van de boon legt de bodem eronder. De hieronder weergegeven schommelingen in de sojabonenprijs, zoals getoond in de widget wereldwijde grondstofprijzen van Vesper op basis van de Chicago Board of Trade (CBOT), laten een volatiel verloop zien met forse pieken en dalen in de afgelopen jaren. Let op: dit zijn prijzen voor sojabonen, niet voor sojaolie.
In november 2021 bereikten de sojabonenprijzen een bodem van 373,50 euro per metrische ton, een weerspiegeling van de toenmalige marktomstandigheden als oogstdruk en een ruim wereldwijd aanbod. Vervolgens schoten de prijzen in augustus 2022 omhoog naar een piek van 610,35 euro per metrische ton, gedreven door stevige vraag uit China, lagere oogstramingen en weersgerelateerde zorgen over de opbrengstverwachting. Van augustus 2022 tot februari 2024 lieten de sojabonenprijzen echter een aanhoudend dalende lijn zien, tot 406,94 euro per metrische ton. Die daling wordt toegeschreven aan factoren als betere weersomstandigheden met hoger dan verwachte opbrengsten, afnemende zorgen over het aanbod, handelsdynamiek, wisselkoersschommelingen en bredere macro-economische factoren.
Vooruitkijkend geven trends uit het verleden inzicht in het marktgedrag, maar toekomstige ramingen blijven onderhevig aan uiteenlopende factoren als weerpatronen, geopolitieke ontwikkelingen en veranderende vraag- en aanbodverhoudingen, wat de inherente onzekerheid onderstreept bij het voorspellen van sojabonenprijzen en, via de crush, van sojaolieprijzen.
Figuur 2: wereldwijde grondstofprijzen van Vesper voor sojabonen
De invloed van de wereldhandel: hoe internationale markten de Amerikaanse prijzen raken
De wereldhandel speelt een cruciale rol in de vorming van de sojabonenprijzen in de VS, waarbij internationale markten grote invloed hebben op de prijsdynamiek. Een van de manieren waarop de wereldhandel op de Amerikaanse prijzen inwerkt, is via de exportvraag. Als een van ’s werelds grootste sojabonenproducenten leunt de VS sterk op export om de binnenlandse verhouding tussen vraag en aanbod in balans te houden. Trends in de wereldwijde vraag, vooral uit belangrijke importerende landen als China en de Europese Unie, werken rechtstreeks door in de Amerikaanse sojabonenprijzen. Zo kan een grotere vraag uit China, gedreven door factoren als bevolkingsgroei, veranderende voedingsvoorkeuren en de noodzaak uitgeputte voorraden aan te vullen, tot hogere prijzen in de VS leiden doordat exporteurs om beperkte volumes concurreren. Handelsconflicten, tarieven en geopolitieke spanningen kunnen de stroom van sojabonenexport juist verstoren, met een negatief effect op de prijzen.
Daarnaast spelen de wereldwijde aanbodverhoudingen, beïnvloed door factoren als weersomstandigheden, opbrengsten in andere grote productieregio’s als Brazilië en Argentinië en verschuivingen in het beteelde areaal, een belangrijke rol bij het bepalen van de internationale sojabonenprijzen, die op hun beurt de Amerikaanse prijzen raken. Het is daarom essentieel om ontwikkelingen in de wereldhandel te volgen, waaronder handelsbeleid, import- en exporttrends en geopolitieke gebeurtenissen, om de bewegingen van de sojabonenprijzen in de VS te begrijpen en te voorspellen.
Tot slot: een vooruitblik op de Amerikaanse sojabonenmarkt in 2024
Met het oog op 2024 staat de Amerikaanse sojabonenmarkt een voortzetting van complexiteit en volatiliteit te wachten. Factoren als weerpatronen, handelsbeleid en de wereldwijde vraag zullen de marktdynamiek waarschijnlijk vormgeven. Nu de ombouw van de Rodeo-raffinaderij van Phillips 66 tot een faciliteit voor hernieuwbare brandstoffen in bedrijf komt, kan de sector verschuivingen in productievolumes en prijsvorming zien.
Daarnaast zullen de ontwikkelingen in de biobrandstofsector, waaronder regelgeving en technologische vooruitgang, naar verwachting de vraag naar sojaolie beïnvloeden. Te midden van die onzekerheden moeten marktpartijen alert en wendbaar blijven om mogelijke uitdagingen het hoofd te bieden en opkomende kansen te benutten.
Proactief markttrends volgen en de cruciale graadmeters goed begrijpen zijn essentieel om je in 2024 en daarna goed te positioneren in het veranderende landschap van de Amerikaanse sojabonenmarkt.
